Prof.Dr.İ.Hamit Hancı

Avrupa Birliği Temel Haklar Ajansı (FRA) 30 Eylül 2026 da önemli bir konuya parmak basan bir bildiri yayımladı. Bildiriyi kısaca özetlemek isteriz..

Uzaktan biyometrik tanımlama (RBI), yüz ve ses tanıma teknolojileri de dahil olmak üzere, kolluk kuvvetlerinin suçu önleme, tespit etme ve soruşturma, şüphelileri tespit etme ve mağdur veya kayıp kişileri arama konusunda destekleyen bir sistem.

Ancak insanları uzaktan tanımlama imkanı, kamuya açık yerler de dahil olmak üzere, temel haklar risklerini de arttırmakta.

AB Temel Haklar Ajansı (FRA), bu yapay zeka odaklı teknolojilerin yasal ve orantılı şekilde kullanılmasını sağlamak için güçlü korumalar, etkili denetim ve net yasal çerçevelerin hayati olduğunu söylemekte.

FRA'nın “Kolluk Kuvvetleri için Uzaktan Biyometrik Tanımlama: Temel Haklar Sonuçları” isimli bu yeni raporu , seçilmiş AB Üye Devletlerinin kolluk kuvvetleri amaçları için uzaktan biyometrik tanımlama araçlarını nasıl düzenlediğini ve kullandığını analiz etmekte.

Bu yapay zeka destekli teknolojiler şu anda çoğunlukla gerçek zamanlı değil, kayıtlı video veya ses akışlarında kullanılmakta. Rapor, bazı Üye Devletlerin gerekli yasal çerçeveleri ve denetim yetkililerini henüz oluşturmadığını vurgulamakta. Yasal korumalar mevcut olsa da, bunların uygulanması AB Üye Devletleri arasında eşit değil ve bu da temel hakların korunmasının farklı seviyelerine yol açmakta.

FRA'nın araştırmaları, hükümetler tarafından başlangıçta istisnai olarak getirilen önlemlerin özellikle iç güvenlik politikaları bağlamında zamanla rutin haline gelebileceğini göstermekte. Rapor, sistemler kurulmadan önce güvenlik önlemlerinin uygulanmasının önemini vurgulamakta.

Rapor şunlara işaret etmekte:

Gizlilik ve veri koruma sorunları – RBI sistemleri, genellikle ele geçirilen biyometrik profilleri referans veri tabanları veya 'izleme listeleri' ile karşılaştırarak hassas biyometrik verileri işlemekte. Gerçek zamanlı ve kamusal alanlarda kolluk kuvvetleri tarafından kullanılması, insanların özel hayatlarını etkileyebilir ve kişisel verilerin korunması haklarını engelleyebilir.

FRA tarafından anket yapan kişilerin yaklaşık %37'si, verilerinin yetkisiz amaçlarla kullanılabileceğinden korktuklarını belirtmiş.

Bu arada ekleyelim; Rapor, yedi AB üye ülkesinde – Fransa, Almanya, Yunanistan, Macaristan, İrlanda, İtalya ve Hollanda – yürütülen araştırmalara, veri toplama çalışmalarına ve polis, uzmanlar ve halkla yapılan görüşmelere dayanmakta.

Hatalar, önyargı ve ayrımcılık – kötü tasarlanmış ve kötü performans gösteren algoritmik sistemler, özellikle kadınları, etnik azınlıkları, çocukları ve yaşlıları tanımlamak için kullanıldığında önyargı, ayrımcılık ve yanlış biyometrik eşleşmelere yol açabilir. Bu tür hatalar, haksız polis durdurmalarına ve yanlış suçlamalara yol açabilir.

Demokratik özgürlükler üzerinde 'soğutucu' bir etki – FRA tarafından ankete katılan kişilerin %29'u, yüz tanıma kullanılsa barışçıl gösterilere veya protestolara katılmaya daha az istekli olacaklarını söylemiştir. Tanımlanma ihtimali, insanların toplanma ve ifade özgürlüğü haklarını kullanmaktan caydırabilir.

Şeffaflık ve hesap verebilirlik eksikliği – FRA'nın saha çalışmaları, RBI teknolojilerinin kullanımı hakkında sınırlı bilgi ve şeffaflık bulmuştur; bazı Üye Devletler, bu teknolojilerin kullanımı ve işleyişi hakkında halkı bilgilendirmek için özel mekanizmalardan yoksundur. Bu durum, kullanımlarını bağımsız olarak incelemeyi, olası kötüye kullanımı tespit etmeyi ve insanların haklarını etkileyen kararlara meydan okumayı zorlaştırır.

RBI teknolojilerinin yasal ve sorumlu şekilde kullanılmasını sağlamak için Avrupa Birliği Temel Haklar Ajansı (FRA) şunları talep etmekte:

Ulusal yasalarda polisin uzaktan biyometrik kimlik araçlarını ne zaman ve nasıl kullanabileceğini açıkça tanımlayan özel, etkili ve sıkı düzenlemeler.

AB hukuklarına uygun olarak sivil alan ve demokratik özgürlüklerin korunması – AB Yapay Zeka “AI” Yasası, kolluk kuvvetlerinin kamusal alanlarda gerçek zamanlı RBI kullanımı için bir çerçeve belirlemektedir. Kullanımını kurbanları veya kayıp kişileri aramak, hayat tehdidini önlemek veya terör saldırısına müdahale etmek gibi belirli amaçlarla sınırlandırır. Etkili uygulama, bu teknolojilerin barışçıl gösteriler veya halka açık toplantılara katılan kişileri tanımlamak için kullanılmamasını sağlamak için net ulusal yasalar ve tutarlı önlemler gerektirir.

Denetim ve hesap verebilirlik – Üye devletler, veri koruma otoritelerini, yasal insan hakları kurumlarını ve diğer denetim kurumlarını bu teknolojileri incelemek için gerekli kaynaklar, yetkiler ve teknik uzmanlıkla donatmalıdır; bunların yetkilendirilmiş amaçların ötesinde kullanılmasına karşı koruma da dahildir.

Kamu güvenini oluşturmak için, kolluk kuvvetleri temel haklar etki değerlendirmelerinin sonuçlarını yayımlamalıdır. Polis ve teknoloji satıcıları, araçların nasıl kullanıldığına dair düzenli kamu raporları sunmalıdır

Viyana, 30 Eylül 2026 tarihli FRA’nın bu raporu seçilmiş AB üye devletlerinin kolluk amaçlı uzaktan biyometrik kimlik tespit araçlarını nasıl düzenlediklerini ve kullandıklarını analiz etmektedir.

En önemli çekince, Kimliklerinin tespit edilme ihtimalinin, insanların toplanma ve ifade özgürlüğü haklarını kullanmaktan vazgeçmelerine neden olabilmesidir.

Şeffaflık ve hesap verebilirlik eksikliği : FRA’nın saha çalışması, RBI teknolojilerinin kullanımı konusunda bilginin ve şeffaflığın sınırlı olduğunu ortaya koymuştur.Bu durum, bu araçların kullanımını bağımsız olarak incelemek, olası kötüye kullanımları tespit etmek ve insanların haklarını etkileyen kararlara itiraz etmeyi zorlaştırmaktadır.

Denetim ve hesap verebilirlik : Üye Devletler, veri koruma otoritelerine, yasal insan hakları kurumlarına ve diğer denetim organlarına, bu teknolojileri titizlikle incelemek için gerekli kaynakları, yetkileri ve teknik uzmanlığı sağlamalıdır; buna, bu teknolojilerin izin verilen amaçların ötesinde kullanılmasının önlenmesi de dahildir.

Halkın güvenini kazanmak için, kolluk kuvvetleri, Yapay Zeka Yasası’nın gerektirdiklerinin ötesine geçerek temel haklar üzerindeki etki değerlendirmelerinin sonuçlarını kamuoyuna açıklamalıdır.

FRA Direktörü Sirpa Rautio : “Kamu güvenliği ile temel hakların korunması birbiriyle çelişen hedefler değildir; demokrasiler, hem insanların güvenliğini hem de haklarını koruyarak onları güvence altına alır. Net güvence önlemleri ve bağımsız denetim sayesinde, uzaktan biyometrik teknolojiler, korumayı amaçladığı özgürlükleri zedelemeden polislik faaliyetlerini destekleyebilir.” demektedir

“Sonuçta mesele güvendir. Ve güven, insanlar bu teknolojilerin orantılı, sorumlu ve yasal bir şekilde kullanıldığına inandıklarında oluşur.”