Prof.Dr.İ.Hamit Hancı- Av.Dr.Alp Aslan

Son günlerde Körfez’de artan güvenlik gerilimi yalnızca askeri ve diplomatik alanı değil, küresel finans mimarisini de etkilemeye başladı. Basına yansıyan haberlere göre bazı uluslararası finans şirketleri bölgedeki personelini hızla başka merkezlere taşımaya başladı. Bazı ekiplerin Avrupa şehirlerine yönlendirildiği, bazılarının ise geçici olarak İstanbul gibi alternatif merkezlere kaydırıldığı ifade ediliyor.

Bu gelişme, afet ve kriz yönetimi literatüründe uzun süredir tartışılan ancak kamuoyunda pek fark edilmeyen bir konuyu yeniden gündeme getiriyor: beyaz yakalı tahliyeleri ve iş devamlılığı (business continuity) stratejileri.

Afet veya savaş durumlarında tahliye dendiğinde genellikle sivillerin, turistlerin veya büyük nüfus gruplarının güvenli bölgelere taşınması akla gelir. Oysa modern küresel ekonomide ilk hareket eden gruplardan biri finans, teknoloji ve danışmanlık sektörlerinin beyaz yakalı çalışanlarıdır.

Bunun nedeni basittir: Bu sektörlerde üretim fiziksel değil, dijitaldir. Bir bankacı, trader, veri analisti veya yazılım mühendisi teorik olarak dünyanın herhangi bir yerinden çalışabilir.

Bu nedenle uluslararası şirketlerin kriz planlarında personel tahliyesi yalnızca insani bir güvenlik önlemi değildir; aynı zamanda kurumsal operasyonun sürekliliğini sağlama stratejisidir.

Finans sektöründe bu yaklaşımı anlatan önemli bir kavram vardır: “split-site operations.” Buna göre kritik ekipler tek bir şehirde toplanmaz. Farklı ülkelerde veya şehirlerde dağıtılır. Böylece bir kriz durumunda sistem tamamen durmaz.

Büyük şirketlerin çoğunda kriz anları için üç aşamalı bir iş devamlılığı planı bulunur:

1. Risk İzleme (Early Warning):Jeopolitik gerilimler, savaş ihtimali, enerji kesintileri veya siber saldırı tehditleri sürekli analiz edilir.

2. Kritik Personelin Dağıtılması: Finansal sistemlerde kritik fonksiyonlar belirlenir. Bunlar genellikle: ödeme sistemleri / risk yönetimi / trader ekipleri / veri merkezleri

gibi operasyonel çekirdeği oluşturan birimlerdir.

3. Operasyonun Taşınması: Risk yükseldiğinde ekipler hızla başka bir şehre kaydırılır. Londra–Frankfurt, New York–Chicago veya Dubai–Singapur gibi ikili merkezler bu nedenle oluşturulmuştur.

Körfez’den İstanbul’a yapıldığı belirtilen geçici personel transferleri de büyük ihtimalle bu tür iş devamlılığı planlarının bir parçasıdır.

Finans Dünyasında “Sessiz Tahliye” :Bu tür tahliyeler genellikle dramatik görüntüler içermez. Havalimanlarında askeri uçaklar, konvoylar veya büyük kalabalıklar görülmez. Bunun yerine daha “sessiz” bir hareketlilik yaşanır: özel uçak rezervasyonları artar / uzun dönem otel kiralamaları yapılır /geçici ofisler açılır /veri erişim altyapısı taşınır

Bu nedenle bu süreç kamuoyunda çoğu zaman “kaçış” değil “iş planı değişikliği” gibi görünür. Ancak gerçekte bu, küresel ekonominin kriz reflekslerinden biridir.

Körfez’in Finansal Kırılganlığı: Dubai, Abu Dabi ve Doha gibi Körfez şehirleri son yirmi yılda küresel finansın önemli merkezleri hâline gelmiştir. Çok sayıda uluslararası banka, fon yönetim şirketi ve teknoloji firması bu şehirlerde faaliyet göstermektedir.

Ancak bu merkezlerin en büyük kırılganlığı jeopolitik konumlarıdır. Bölge; İran, İsrail, Yemen ve Irak gibi kriz hatlarının kesişiminde yer almaktadır. Bu nedenle uluslararası şirketler uzun süredir Körfez operasyonlarını çok merkezli bir modelle yürütmeye çalışmaktadır.

Son günlerde ortaya çıkan tahliye haberleri bu stratejinin pratikte nasıl işlediğini göstermektedir.

İstanbul Neden Alternatif Merkez?

Körfez’den İstanbul’a personel taşınmasının birkaç nedeni vardır: coğrafi yakınlık /güçlü uçuş bağlantıları / gelişmiş bankacılık altyapısı /Londra ile uyumlu zaman dilimi

Bu nedenle bazı küresel şirketler İstanbul’u kriz zamanlarında geçici operasyon merkezi olarak kullanmaktadır.

Türkiye’de ise İş Devamlılığı Görünmeyen bir Boyuttur:

Türkiye’de afet yönetiminin temel çerçevesi Türkiye Afet Müdahale Planı (TAMP) ve Türkiye Afet Risk Azaltma Planı (TARAP) gibi sistemlerle belirlenmiştir. Bu planların temel amacı afet sonrasında kamu hizmetlerinin kesintiye uğramamasını sağlamaktır.

Sağlık, ulaşım, enerji, barınma ve güvenlik gibi alanlar ayrıntılı şekilde planlanmıştır. Ancak dikkat çekici olan nokta Planların odağında devlet hizmetlerinin sürekliliğinin olmasıdır. Özel sektörün operasyonlarını nasıl sürdüreceği ise büyük ölçüde şirketlerin kendi inisiyatifine bırakılmıştır.

Özel sektör çoğunlukla şu rollerle görünür: kritik altyapı işletmecisi/lojistik destek sağlayıcı/

enerji veya telekom operatörü

Fakat finans, teknoloji veya danışmanlık gibi sektörlerde çalışan beyaz yakalıların tahliyesi ya da operasyonların başka şehirlere taşınması gibi konular ulusal afet planlarının merkezinde yer almamaktadır.

Türkiye’de iş devamlılığı planları finans sektörü içinde zorunludur. Bankalar ve finansal kuruluşlar düzenleyici kurumlar tarafından felaket kurtarma merkezleri (disaster recovery sites) kurmaya teşvik edilmelidir.

Bu sistem genellikle üç unsurdan oluşur:

Yedek veri merkezleri /Alternatif operasyon ofisleri/Kritik personel listeleri

Ancak bu planlar kurum bazında hazırlanmaktadır. Yani bir bankanın felaket kurtarma merkezi olabilmekte, fakat aynı şehirde faaliyet gösteren yüzlerce şirket için ulusal ölçekte koordineli bir operasyon taşıma planı bulunmamaktadır

Bu durum özellikle İstanbul açısından kritik bir soruyu gündeme getirmektedir.

Türkiye’nin finans, teknoloji ve hizmet ekonomisinin büyük bölümü İstanbul’da yoğunlaşmış durumdadır.

Olası bir büyük deprem senaryosunda şu soruların yanıtı hâlâ net değildir:

Finans sektörü operasyonlarını hangi şehre taşıyacaktır?

Kritik veri merkezlerinin alternatif lokasyonları nerede olacaktır?

Beyaz yakalı çalışanların geçici yerleşimi nasıl organize edilecektir?

Uluslararası finans merkezleri bu sorulara genellikle çok merkezli operasyon modeli ile cevap vermektedir. İstanbul için ise bu tartışma henüz yeni başlamaktadır.

Tahliye mi, Kaçış mı?

Afet yönetimi literatüründe iki kavram sıkça karıştırılır:

Tahliye (evacuation): planlı ve kontrollü güvenlik önlemi

Kaçış (flight): panik ve kontrolsüz hareket

Körfez’de yaşanan gelişmeler şu an için daha çok kurumsal tahliye planlarının devreye girmesi olarak görülmektedir. Ancak kriz derinleşirse bu süreç kolaylıkla finansal göç boyutuna da ulaşabilir.

Yeni Güvenlik Paradigması: Modern dünyada savaş ve kriz yalnızca cephede yaşanmamaktadır. Enerji hatları, veri merkezleri ve finans sistemleri de artık güvenlik mimarisinin parçası hâline gelmiş durumdadır.

Bu nedenle kriz anlarında ilk hareket eden unsurlardan biri askeri birlikler değil, finans çalışanlarının dizüstü bilgisayarları olmaktadır.

Körfez’de başlayan bu beyaz yakalı tahliyeleri bize yeni bir gerçeği hatırlatıyor:

Artık şehirler yalnızca nüfuslarını değil, veri ve finans akışlarını da korumak zorunda.

Bazen bir krizin ilk işareti sirenler değil, boşalan ofislerdir.