Yapay zekanın görsel ve video üretimindeki yükselişi her geçen gün artıyor.

Güncel verilere göre üretken yapay zeka modelleri aracılığıyla günde yaklaşık 34 milyon yeni görsel oluşturuluyor, 2022'den bu yana 15 milyar sahte görselin üretildiği tahmin ediliyor.

Sosyal medya platformlarında paylaşılan görsellerin yaklaşık yüzde 71'inin yapay zeka tarafından üretildiği, TikTok gibi geniş kitlelere hitap eden platformlarda ise 1,3 milyardan fazla yapay zeka etiketli videonun bulunduğu belirtiliyor. Giderek daha yaygın hale gelen bu içeriklerin, "çarpıtılmış hatıra" riskini artırdığı değerlendiriliyor.

Uzmanlara göre, yapay zeka ile üretilen gerçekçi sahte görsel ve videoların dijital ortamlarda hızla yayılması, bireylerin hiç yaşanmamış olayları anımsadığına inanmasına yol açarak "sahte hafıza" riskini artırıyor.

Gerçek fotoğraf izlenimi veren sahte görseller, tekrar tekrar maruz kalındığında "tanıdıklık" hissi yaratıyor. Bunun sonucunda da kişi, aslında yaşamadığı olayı geçmişinin parçasıymış gibi hissedebiliyor.

Massachusetts Teknoloji Enstitüsü (MIT) Media Lab tarafından yürütülen çalışmada yapay zeka ile düzenlenmiş görsel ve videolara maruz kalan katılımcıların, diğerlerine kıyasla yaklaşık iki kat daha fazla sahte anı oluşturduğu tespit edildi.

Çalışmada katılımcıların gerçekte yaşanmamış olaylara ilişkin ayrıntılı ve tutarlı anılar hatırladığı ve bu sahte hatıralara yüksek düzeyde güven duyduğu belirlendi. Bu durumun beynin görsel bilgiyi "güçlü ve güvenilir bir kaynak" olarak değerlendirmesiyle ilişkili olduğu belirtildi.

Uzmanlar, özellikle çocuklar ve sosyal medyada çok zaman geçiren bireylerde görülen bu durumun, bellek güvenilirliği ve ruh sağlığı açısından yeni risk alanları oluşturduğuna dikkati çekiyor.

İnsanların hafızasına yeni şeyler eklemek ya da mevcut anıları bozmak mümkün

ABD'deki California Üniversitesi Irvine Kampüsü'nde görev yapan psikolog Prof. Elizabeth Loftus, AA muhabirine, yapay zeka ile üretilen görüntü ve videoların insanların anılarını çarpıtabileceğini hatta zamanla gerçekmiş gibi hatırlamalarına yol açabileceğini söyledi.

Uzun yıllar boyunca yürütülen çalışmalarda insanların belleğinin başka tanıkların anlatımları, yönlendirici ifadeler ve medya içerikleriyle bozulabileceğinin ortaya konulduğunu belirten Loftus, yapay zeka üretimi görsellerle yapılan çalışmaların önceki araştırmaların uzantısı olduğunu dile getirdi.

Loftus, zihinlerine sahte anılar yerleştirildiğinde insanların bunlara gerçekten inandıklarına dikkati çekerek, "Ben 'dürüst yalancı' dediğim kişileri inceliyorum. Bu kişiler, söylediklerine içtenlikle inanıyorlar ama söyledikleri şeyler aslında yanlış." ifadelerini kullandı.

Görsel materyallerin hafıza üzerindeki etkisinin güçlü olduğunu belirten Loftus, bireylerin kendilerini pek çok farklı şekillerde gösteren sahte görüntüler üretebildiklerine işaret etti.

Loftus, yapay zeka araçlarının gerçekçi kişisel görüntüler üretmesinin, otobiyografik anıları kalıcı biçimde değiştirme riski taşıyabileceğini söyleyerek, "İnsanların hafızasına yeni şeyler eklemek, mevcut anıları değiştirmek ya da bozmak mümkün." dedi.

Yapay zeka, hafızayı olumlu yönde etkilemek için kullanılmalı

Loftus, "Sosyal medya sayesinde bu sahte bilgilerin paylaşılması artık çok daha kolay. Bu da daha fazla insanın, başkalarını etkilemesi anlamına geliyor." görüşünü paylaştı.

Araştırmacıların, yapay zeka üretimi içeriklerin hafızayı bozmasına karşı korunma yöntemleri üzerine çalışması gerektiğini vurgulayan Loftus, bu teknolojinin olumlu amaçlarla da kullanılabileceğine işaret etti.

Loftus, geçmişte insanlara yağlı yiyecekler tükettiklerinde hasta olduklarına dair sahte anılar yerleştirerek o yiyeceği daha az tüketmelerini sağladıklarını anlatarak, "Belki yapay zeka teknolojisini, insanların daha sağlıklı beslenmesini ve daha sağlıklı bir yaşam sürmesini sağlayacak tercihleri oluşturmak için kullanabiliriz. Bu, olumlu bir kullanım olabilir." diye konuştu.

Görsellerin anılar üzerindeki etkisi, metinlere kıyasla daha güçlü

Polonya'daki Sosyal Ve Beşeri Bilimler Üniversitesinden (SWPS) Dr. Magdalena Kekus da yapay zeka tarafından oluşturulan görüntülerle gerçek görüntüler arasındaki farkı ayırt etmenin giderek zorlaştığını belirtti.

Kekus, insan hafızasının "esnek" olduğuna işaret ederek, bu nedenle bireylerin hiç yaşanmamış bir olayı gördüklerinde gerçek olduğuna kolayca ikna olabildiğini ve bu durumun, geçmişte hiç yaşanmamış olayları bile hatırlıyormuş gibi hissetmelerine yol açabileceğini dile getirdi.

Beynin görüntüleri daha hızlı işlediğini ve böylece görsellerin metne kıyasla daha güçlü etkiye sahip olduğunu kaydeden Kekus, "tek bir kelime bile hafızayı çarpıtabilirken görsellerin daha az bilişsel çaba gerektirmeleri nedeniyle daha kolay hatırlanabildiklerini" belirtti.

"Görüntüler, insanlara daha fazla gerçeklik, doğrudanlık ve tasvir edilen olaylara tanıklık ediyormuş hissi verebilir." diyen Kekus, daha yüksek duygusal yüke sahip olmalarının görselleri daha kolay hatırlanabilir hale getirebildiğini ifade etti.

"Bir anıyı her hatırladığımızda beynimiz onu yeniden oluşturuyor"

Gerçekçi ve ilgi çekici sahte görsellerin yanlış anlatıların yayılmasına yol açabildiğine dikkati çeken Kekus, güvenilir olmayan kaynaktan gelen bilginin zamanla daha inandırıcı hale geldiğini çünkü insan beyninin "içeriği hatırlasa da kaynağın güvenilir olmadığını unutabildiğini" dile getirdi.

Kekus, bireylerin bir bilginin yanlış olduğunu öğrenseler bile onu bazen bilinçli bazen de bilinçsiz şekilde düşüncelerinde kullanmayı sürdürdüklerini belirterek, "Sonuç olarak sahte anılar ve yanlış kanılar, zaman içinde varlığını sürdürebilir, açık ve güvenilir kanıtlar karşısında bile düzeltmeye direnç gösterebilir." dedi.

İnsanların hafızayı bir kamera ya da ses kaydı gibi gördüklerini ancak bunun doğru olmadığını anlatan Kekus, belleğin yeniden yapılandırıcı olduğunu ve bir anının her hatırlandığında beynin onu yeniden oluşturduğunu söyledi.

Kekus, "Zihnimiz, değişmez olduğuna inandığımız anıları bile çarptırabilir. Buradaki mesele, hafızaya güvenmemek değil onun yanılabilir olduğunun farkında olmak." ifadelerini kullandı.

Muhabir: Şilan Turp