Altay Suroy RECEPOĞLU

Dünyanın büyüklüğü, sınırları ve coğrafi konumu hiç değişmedi; fakat insanlar için dünya küçüldü. Bir zamanlar bir ülkeden başka bir ülkeye ulaşmak, dağları aşmak, nehirleri, denizleri, okyanusları geçmek, kervanlara katılmak, at sırtında veya başka binek hayvanlarıyla aylarca yol almak demekti. Yolculuklar yalnızca mesafeyle değil, mevsimlerle, hava şartlarıyla ve yol güvenliğiyle de ölçülürdü. Trenlerin, otomobillerin ve uçakların hayatımıza girmesiyle uzaklık kavramı değişti. Aylar süren yolculuklar günlere, günler saatlere indi.

Artık sabah kendi şehrinizde kahvaltı edip birkaç saat sonra başka bir ülkenin meydanında kahvenizi içebiliyorsunuz. İnsanlığın ulaşım alanında gerçekleştirdiği bu büyük değişim, dünyayı küçültürken tarihî şehirleri de birbirimize yakınlaştırdı.

Ben de bir sonbahar günü, üç günlük Roma gezisi için uçağa bindim. Birbuçuk saatlik yolculuğun ardından, yalnızca İtalya'nın başkentine değil, insanlık tarihinin en büyük medeniyetlerinden birinin hafızasına doğru yol almıştım.

Roma'yı görmek, sıradan bir şehir gezisi değildi. Burada sokaklar, meydanlar, tapınaklar, kiliseler, çeşmeler ve saraylar birbirine eklenerek binlerce yıllık bir tarih kitabı oluşturuyordu. Bu kitabı okumak için müzelerin kapısından içeri girmek, taş yapıların arasında dolaşmak, eski meydanlarda durup geçmişi düşünmek gerekiyordu.

Üç günüm vardı. Ama Roma'nın binlerce yıllık tarihini üç güne sığdırmak mümkün değildi. Ben de bu kısa zaman içinde, şehrin geçmişten bugüne uzanan izlerini takip etmeye çalıştım.

Roma'nın taş sokaklarında yürürken, şehrin kuruluşunun bir dişi kurdun emzirdiği iki bebeğin hikâyesine dayandığını düşündüm. Romulus ve Remus... geleneksel anlatıma göre MÖ 753 yılında şehri kurmalarıyla başlatılır. Tiber Nehri kıyısında, yedi tepe üzerine kurulan küçük yerleşim, zamanla önce Roma Cumhuriyeti'nin, ardından Akdeniz'in büyük bölümüne hükmeden Roma İmparatorluğu'nun merkezi hâline geldi.

Biri şehrin kurucusu, diğeri onun kuruluş hikâyesinin kurbanı. Belki de Roma'nın binlerce yıllık tarihindeki ihtişamın, savaşların ve iktidar mücadelelerinin ilk sembolü, daha kuruluş efsanesinde saklıydı.

Roma'nın tarihi, Roma yalnızca toprakları fetheden bir imparatorluğun başkenti değildi. Hukuk, devlet yönetimi, mühendislik, mimarlık, şehircilik, edebiyat ve sanat alanlarında insanlık tarihine derin izler bırakan bir medeniyetin merkeziydi. Roma hukukunun kavramları ve kurumları, bugün dahi Avrupa hukuk sistemlerinin temel kaynakları arasında yer alıyor.

Şehrin sokaklarında yürürken bu geçmişin izlerini her adımda görmek mümkün. Burada bir binanın duvarı Roma döneminden, yanındaki kilise Orta Çağ'dan, karşısındaki saray Rönesans'tan, meydandaki çeşme ise Barok dönemden kalmış olabilir. Roma, farklı yüzyılların birbirinin üzerine inşa edildiği büyük bir tarih sahnesidir. UNESCO'nun Dünya Mirası listesine aldığı tarihî merkez de bu kesintisiz medeniyet birikiminin en önemlilisi.

Roma gezimde ilk dikkatimi çeken hususlardan biri, tarihî merkezdeki yapıların korunmuş olmasıydı. Eski Roma'nın sokak dokusu, meydanları, taş cepheli evleri ve tarihî binaları büyük ölçüde muhafaza edilmişti. Modern şehir hayatı devam etse de tarihî merkezde yeni yapılaşmanın önüne geçilmiş, şehrin eski kimliğinin kaybolmaması için ciddi bir koruma anlayışı benimsenmişti.

Bu sokaklarda yürürken insan kendisini bir açık hava müzesinde hissediyor. Elbette Roma'nın her tarafı geçmişte donup kalmış değil; modern yapılar ve yeni yerleşim alanları da var. Fakat tarihî merkez, eski mimari dokusunu korumayı başarmış. Tarihi bölgede yeni inşaat, çağdaş dönemin tek bir gökdeleni yok.

Sokakların başka bir yüzü de vardı. Çeşitli ülkelerden gelen göçmenler, sığınmacılar ve mülteciler, küçük tezgâhları ve seyyar satışlarıyla caddelere kendi pazar kültürlerini taşımışlardı. Doğu şehirlerinde alışık olduğumuz sokak satıcılığı, Roma'nın tarihî çevresinde de kendisini gösteriyordu. Bir tarafta imparatorların, papaların ve sanatçıların bıraktığı ihtişamlı miras; diğer tarafta geçim mücadelesi veren insanların günlük hayatı... Roma, geçmişi kadar bugünüyle de yaşayan bir şehirdi.

Roma'nın en tanınmış yapılarından biri olan Kolezyum karşısına çıktığımda, insanın aklına ilk gelen şey bu büyüklükte bir yapının hangi imkânlarla inşa edildiği oluyor.

MS 72 yılında İmparator Vespasian döneminde yapımına başlanan, MS 80 yılında Titus tarafından açılışı gerçekleştirilen bu dev amfitiyatro, Roma halkının gladyatör dövüşlerini ve çeşitli gösterileri izlediği bir eğlence merkeziydi. Yaklaşık 50 bin seyirci kapasitesine sahip olduğu kabul edilen yapı, Roma mühendisliğinin ve mimarisinin etkileyici örneklerinden biridir.

Kolezyum'un içine girdiğinizde, seyircilerin oturduğu sıraları, arenanın altındaki karmaşık bölümleri, hayvanların ve gladyatörlerin gösteri alanına çıkarıldığı geçitleri görebiliyorsunuz. Taşların arasından yükselen sessizlik, bir zamanlar binlerce insanın çığlıklarıyla dolan bu mekânın geçmişini düşündürüyor.

Burada insan yalnızca mimari bir başarıyı değil, aynı zamanda tarihin karanlık sayfalarından birini de görüyor. Eğlence adına insanların birbirleriyle ve vahşi hayvanlarla ölümüne mücadele ettirildiği bir dönemin tanıklığı bu.

Kolezyum'un hemen yakınındaki Roma Forumu ise antik şehrin siyasi, idari, ticari ve toplumsal hayatının merkeziydi. Senatörler burada kararlar alıyor, devlet adamları konuşmalar yapıyor, tüccarlar alışveriş ediyor, halk önemli olayları takip ediyordu. Tapınaklar, zafer takları, bazilikalar ve yönetim binalarının kalıntıları arasında dolaşırken Roma'nın nasıl yönetildiğini gözünüzde canlandırabiliyorsunuz.

Roma'nın tarihî sokaklarında dolaşırken insan, yalnızca imparatorluğun ihtişamını değil, onun karanlık hatıralarını da düşünüyor. Bu hatıraların başında Roma İmparatoru Neron geliyor.

MS 64 yılında Roma'da büyük bir yangın çıktı. Şehrin önemli bir bölümü günlerce yandı. Yangının nasıl başladığı ve kimin sorumlu olduğu konusunda tarihçiler arasında tartışmalar bugün de devam ediyor. Neron'un yangını kendisinin çıkardığı veya Roma'yı yeniden inşa etmek için bilerek yaktırdığı iddiası, antik kaynaklarda yer alsa da kesin olarak kanıtlanmış değil. Ancak yangından sonra Hristiyanlara yönelik ağır baskılar uygulandığı ve Neron'un zalimliğiyle tarihe geçtiği biliniyor.

Roma'nın tarihini düşünürken aklıma bir başka isim daha geliyor: Hun hükümdarı Atilla.

Beşinci yüzyılda Avrupa'nın siyasi dengelerini değiştiren Atilla, Doğu ve Batı Roma imparatorlukları için büyük bir askerî tehdit oluşturmuştu. 452 yılında İtalya'ya girerek Aquileia başta olmak üzere birçok şehri ele geçirdi ve Roma'ya doğru ilerledi. Papa I. Leo ile yaptığı görüşmenin ardından ordusuyla İtalya'dan ayrıldı. Bu geri çekilmenin nedenleri tarihçiler arasında tartışmalıdır; diplomatik girişimlerin yanı sıra askerî, lojistik ve salgın hastalıklarla ilgili koşulların da etkili olduğu düşünülür.

Aradan yaklaşık on beş asır geçmiş olmasına rağmen Atilla'nın adı Roma'nın tarihî hafızasında hâlâ güçlü bir yere sahip. Neron'un Roma'yı ateşe veren imparator olarak anılmasına karşılık Atilla, Roma'nın kapılarına kadar gelen ve imparatorluğu korkutan doğulu hükümdar olarak hatırlanıyor.

Burada ilginç bir tarihî karşıtlık ortaya çıkıyor: Neron, kendi şehrinin felaketiyle; Atilla ise Roma'nın dışarıdan karşılaştığı büyük tehlikeyle özdeşleşmiş iki ayrı tarihî kişilik.

Roma sokaklarında yürürken bu iki ismi düşünmek, tarihin kazananlar ve kaybedenler tarafından nasıl farklı anlatıldığını da hatırlatıyor. Bir imparatorun kendi halkına yaşattığı korku ile başka bir hükümdarın düşmanlarına yaşattığı korku, yüzyıllar sonra farklı biçimlerde hafızalarda yaşamaya devam ediyor.

Belki de Roma'nın en büyük özelliği budur: Taşları kadar korkuları, zaferleri kadar yenilgileri, imparatorları kadar düşmanları da tarihin bir parçası olarak yaşamaktadır.

Roma, Neron'un ateşini unutmadı; Atilla'nın gölgesini de bütünüyle üzerinden atamadı.

Forum'un üzerinde yükselen Palatino Tepesi de Roma'nın kuruluş efsaneleriyle bağlantılı. İmparatorların saraylarının bulunduğu bu tepeden aşağıya, bir zamanların devlet merkezine bakmak, geçmişle bugün arasında sessiz bir köprü kuruyor.

Roma'da tarih yalnızca müzelerde sergilenmiyor; hayatın tam ortasında yaşamaya devam ediyor.

Roma'da beni etkileyen yapılardan biri de Pantheon oldu.

İlk olarak İmparator Augustus döneminde Agrippa tarafından yaptırılan yapı, bugünkü biçimini büyük ölçüde İmparator Hadrian döneminde, MS 2. yüzyılda aldı. Başlangıçta Roma tanrılarına adanmış bir tapınak olarak inşa edilmişti. Daha sonra Hristiyan bazilikasına dönüştürülerek korunması sağlandı.

Pantheon'un en etkileyici tarafı devasa kubbesi ve kubbenin ortasındaki açık dairedir. Oculus adı verilen bu açıklıktan gün ışığı doğrudan içeri giriyor. Yağmur yağdığında ise yağmur damlaları da aynı açıklıktan içeri düşüyor; zemindeki özel drenaj sistemi suyun uzaklaştırılmasını sağlıyor.

İçeride başınızı kaldırıp kubbeye baktığınızda insanın aklına ister istemez şu soru geliyor: Yaklaşık iki bin yıl önce, bugünkü modern inşaat teknolojileri olmadan böyle bir mühendislik başarısı nasıl gerçekleştirilebilmişti?

Pantheon, Roma'nın yalnızca askerî gücünü değil, bilim ve mühendislik alanındaki birikimini de anlatıyor.

Roma'nın tarihini anlamak için antik tapınaklardan sonra Hristiyanlık döneminin büyük bazilikalarını da görmek gerekiyor. Çünkü Roma, dördüncü yüzyıldan itibaren Hristiyan dünyasının en önemli merkezlerinden biri hâline geldi. Eski Roma'nın üzerine yeni bir dinî ve kültürel dünya inşa edildi.

Şehirdeki en önemli tarihî ibadet yapılarından biri Santa Maria Maggiore Bazilikası. Erken Hristiyanlık döneminin önemli mimari eserlerinden olan bazilika, özellikle mozaikleri, mermer süslemeleri ve tarihî mimarisiyle dikkat çekiyor.

Bir başka önemli yapı San Giovanni in Laterano Bazilikası. Roma Piskoposu olan papanın katedrali kabul edilen bu yapı, Katolik dünyasının en eski ve önemli kiliselerinden biridir. Büyük sütunları, heykelleri ve süslü iç mekânıyla dinî mimarinin ihtişamını yansıtıyor.

San Clemente Bazilikası ise tarih meraklıları için özellikle ilgi çekici. Çünkü burada bir kilisenin altında daha eski bir kilise, onun altında da Roma dönemine ait yapı kalıntıları bulunuyor. Aynı mekânda farklı yüzyılların üst üste birikmiş izlerini görmek mümkün. Roma'nın tarihî katmanlarını en iyi anlatan örneklerden biri.

Bu yapıları gezerken dinlerin, devletlerin ve medeniyetlerin zaman içinde birbirinin üzerine nasıl yerleştiğini düşündüm. Bir dönem pagan tanrılarına adanan mekânlar, başka bir dönemde Hristiyan ibadetinin merkezlerine dönüşmüş; eski mimari malzemeler yeni yapıların içinde yaşamaya devam etmişti.

Roma'nın mimarisi, yalnızca taş ve mermerden meydana gelmiyor. İnançların, iktidarların, sanatın ve insanlığın değişen düşünce dünyasının da bir tarihini anlatıyor.

Roma'nın tarihî yapıları arasında dolaştıktan sonra şehrin en tanınmış çeşmelerinden biri olan Trevi Çeşmesine, yani Aşk Çeşmesi'ne ulaştım.

İnsanların yalnızca su içmek veya serinlemek için değil, dilek tutmak için geldikleri bu çeşme, Roma'nın Barok sanat anlayışının en güzel örneklerinden biri. Nicola Salvi'nin tasarladığı çeşmenin yapımına 1732 yılında başlanmış, 1762 yılında tamamlanmış.

Çeşmenin merkezinde deniz tanrısı Neptün, iki yanında ise farklı karakterleri temsil eden deniz atları ve onları yönlendiren figürler yer alıyor. Arkasındaki saray cephesiyle bütünleşen heykeller, suyun ve taşın birlikte oluşturduğu büyük bir tiyatro sahnesini andırıyor.

Burada turistlerin en çok yaptığı gelenek, omuzlarının üzerinden arkaya doğru bir bozuk para atmaktır. Rivayete göre çeşmeye para atan kişi bir gün yeniden Roma'ya dönecektir. İki para aşkı, üç para ise evliliği simgelediğine ilişkin başka inanışlar da vardır.

Ben de bu geleneği izlerken insanların küçük bir dilekle büyük bir şehre bağlanmalarını ilginç buldum. Belki de insanlar yalnızca yeniden Roma'ya gelmeyi değil, güzel anıların tekrar yaşanmasını diliyorlardı.

Roma'nın bir başka ünlü meydanı Piazza Navona. Eski Domitianus Stadyumu'nun bulunduğu alan üzerine kurulmuş bu meydan, özellikle Bernini'nin Dört Nehir Çeşmesi ile tanınıyor.

Dört Nehir Çeşmesi'nde Nil, Ganj, Tuna ve Rio de la Plata nehirleri dört kıtayı temsil ediyor. Ortadaki dikilitaş ve çevresindeki heykeller, meydanı adeta açık hava heykel galerisine dönüştürmüş. Çevredeki tarihî binalar, kafeler, ressamlar ve sokak sanatçıları da buraya canlı bir atmosfer kazandırıyor.

Bir başka durak da İspanyol Merdivenleri ve Piazza di Spagna oldu. Merdivenlerin üst tarafındaki Trinità dei Monti Kilisesi ile aşağıdaki meydan arasında kurulan mimari bağlantı, Roma'nın şehir düzenlemesindeki estetik anlayışını gösteriyor.

Roma'nın meydanları, yalnızca iki sokak arasında kalan boşluklar değil. Bunlar yüzyıllar boyunca insanların buluştuğu, sanatçıların eserlerini sergilediği, siyasetçilerin göründüğü ve şehir hayatının şekillendiği ortak yaşam alanları.

Roma gezimin en önemli duraklarından biri de Katolik dünyasının merkezi olan Vatikan'dı.

Roma'nın içinde yer alan Vatikan Şehir Devleti yüzölçümü ve nüfus bakımından dünyanın en küçük bağımsız devletlerinden biri. Fakat dinî, diplomatik, tarihî ve kültürel etkisi, coğrafi büyüklüğünün çok ötesinde.

Vatikan'a yaklaştıkça insanı önce geniş bir meydan karşılıyor. Aziz Petrus Meydanı olarak bilinen bu alan, Bernini'nin tasarladığı sütunlu revaklarla çevrili. Meydanın ortasında Mısır kökenli bir dikilitaş yükseliyor. İki yandaki sütun dizileri, ziyaretçileri kucaklayan kolları andırıyor.

Meydana girdiğimde karşıma çıkan manzara gerçekten etkileyiciydi. Bir tarafta dünyanın dört bir yanından gelmiş ziyaretçiler, diğer tarafta dinî törenleri izleyenler, fotoğraf çektirenler ve meydanın mimarisini inceleyenler vardı. Farklı dillerin konuşulduğu bu kalabalık, Vatikan'ın evrensel niteliğini gözler önüne seriyordu.

Meydanın arkasında yükselen Aziz Petrus Bazilikası ise mimarlık tarihinin en büyük eserlerinden biri.

İnşasına 1506 yılında başlanan ve 1626 yılında kutsanan bazilikanın yapımında Bramante, Michelangelo, Carlo Maderno ve Bernini gibi büyük sanatçıların katkısı bulunuyormuş. Michelangelo'nun tasarladığı dev kubbe, binanın dış görünüşüne hâkim olduğu kadar iç mekânın da görkemini belirliyor.

İçeri girdiğimde mermer sütunlar, heykeller, mozaikler ve yüksek kubbenin oluşturduğu genişlik karşısında bir süre durup çevreyi seyrettim. Papalık tarihine ait sanat eserleri, bazilikayı yalnızca bir ibadet yeri olmaktan çıkarıp büyük bir sanat hazinesine dönüştürmüş.

Burada dikkatimi çeken başka bir husus, ziyaretçilerin farklı inançlardan ve kültürlerden gelmeleriydi. Bazıları dua ediyor, bazıları tarihî eserleri inceliyor, bazıları da yalnızca mimarinin güzelliğini seyrediyordu. Aynı mekânda farklı amaçlarla bulunan insanların oluşturduğu bu kalabalık, dinî merkezlerin aynı zamanda kültürel buluşma alanları olduğunu gösteriyordu.

Bazilikanın altındaki Vatikan mağaralarında papaların mezarları bulunuyor. İsteyen ziyaretçiler için bazilikanın kubbesine çıkmak ve Vatikan Nekropolü'nü rehber eşliğinde görmek gibi ayrı ziyaret imkânları da mevcut.

Vatikan'dan önce papaların başlıca ikametgâhı ve yönetim merkezi Roma'daki Lateran Sarayı idi.

İmparator Konstantin'in Hristiyanlığı desteklemesiyle Lateran bölgesindeki imparatorluk mülkleri Roma Kilisesi'ne verildi. Burada papalık makamının önemli merkezi oluştu.

MS 324 yılında kutsandığı kabul edilen San Giovanni in Laterano Bazilikası, Roma'nın katedrali ve Roma piskoposunun yani papanın resmî kilisesidir.

Burada dikkat çekici bir ayrıntı var: Katolik dünyasının merkezi denildiğinde genellikle Aziz Petrus Bazilikası akla gelir. Oysa kilise hukukunda papanın katedrali Aziz Petrus değil, Lateran Bazilikası'dır. Bu nedenle Lateran Bazilikası'na geleneksel olarak Roma'nın ve dünyanın bütün kiliselerinin anası ve başı unvanı verilmiş.

Papalar, yaklaşık bin yıl boyunca Lateran çevresinde yaşamış ve yönetim faaliyetlerini buradan yürütmüşlerdir.

Lateran bölgesinde bulunan Scala Santa, yani Kutsal Merdivenler de Hristiyan geleneğinde önemli bir yere sahiptir. Rivayete göre Hz. İsa'nın Pontius Pilatus'un huzuruna çıkarıldığı sırada kullandığı merdivenler Kudüs'ten Roma'ya getirilmiş. Bu merdivenler, Roma'nın dinî hafızasının önemli parçalarındandır.

Papalık tarihinin en ilginç dönemlerinden biri, papaların Roma'dan ayrılarak Fransa'nın Avignon şehrine yerleşmeleridir.

1309 yılında Papa V. Clemens, Roma'daki siyasi karışıklıklar ve Fransa Krallığı ile ilişkiler nedeniyle papalık merkezini Avignon'a taşıdı.

Böylece yaklaşık 68 yıl boyunca papalar Roma yerine Fransa'da yaşadılar. Bu dönemde yedi papa Avignon'da görev yaptı.

Avignon'da inşa edilen Papalar Sarayı (Palais des Papes), Avrupa'nın en büyük Orta Çağ saray komplekslerinden biri hâline geldi.

1377 yılında Papa XI. Gregorius papalık merkezini yeniden Roma'ya taşıdı.

Vatikan'ın meydanında ve Aziz Petrus Bazilikası'nın ihtişamlı yapısında dolaşırken insanın aklına tarihî bir soru geliyor: Bir zamanlar tek Tanrı inancına, Hz. İsa'nın öğretilerine ve ilk Hristiyanlara karşı mücadele eden Roma İmparatorluğu'nun merkezinde, bugün Katolik dünyasının ruhani merkezi nasıl kurulmuştu?

Bu, tarihin en dikkat çekici dönüşümlerinden biridir.

Roma İmparatorluğu'nun ilk dönemlerinde çoktanrılı inanç sistemi devlet düzeninin önemli bir parçasıydı. İmparator kültü, yani imparatorun kutsallığına ilişkin törenler, siyasi bağlılığın da bir göstergesi olarak görülüyordu. Tek Tanrı'ya inanan ilk Hristiyanlar ise imparatora dinî anlamda kutsallık atfetmeyi ve imparator kültüne katılmayı reddediyorlardı. Bu durum, Roma yönetimiyle Hristiyan toplulukları arasında zaman zaman ciddi çatışmalara yol açtı.

Hristiyanlara yönelik zulümler özellikle bazı imparatorların dönemlerinde ağırlaştı. İmparator Neron zamanında, MS 64 yılındaki büyük Roma yangınından sonra Hristiyanlar suçlanarak cezalandırıldılar. Daha sonraki yüzyıllarda da çeşitli baskılar ve toplu cezalandırmalar yaşandı. Ancak bu baskılar her dönemde ve imparatorluğun her bölgesinde aynı yoğunlukta değildi.

İşin ilginç tarafı, Roma'nın bastırmaya çalıştığı bu inancın zamanla imparatorluğun en güçlü dinî kurumu hâline gelmesidir.

İmparator Konstantin döneminde 313 yılında yayımlanan Milano Fermanı ile Hristiyanlara din özgürlüğü tanındı. Konstantin'in Hristiyanlığı desteklemesi, dinin imparatorluk içindeki konumunu köklü biçimde değiştirdi. İmparator I. Theodosius döneminde, 380 yılında Hristiyanlık imparatorluğun resmî dini hâline geldi.

Böylece bir zamanlar arenalarda ve hapishanelerde baskı gören Hristiyanlık, birkaç yüzyıl içinde imparatorluk yönetiminin temel dinî dayanaklarından biri oldu. Roma'nın eski tanrılarının tapınakları işlev değiştirirken, yeni bazilikalar yükseldi. Eski imparatorluk merkezi, giderek Hristiyan dünyasının merkezi kimliğine büründü.

Bugün Vatikan'ın bulunduğu yerde, geleneksel kabule göre Hz. İsa'nın havarilerinden Aziz Petrus'un mezarı bulunuyor. İlk Hristiyan topluluklarının Roma'daki varlığı ve Petrus'un burada öldürüldüğüne ilişkin gelenek, bu bölgenin Katolik dünyası açısından kutsal bir merkez hâline gelmesinde belirleyici oldu.

Bu tarihî dönüşümü düşünürken, Roma'nın kendi geçmişiyle ne kadar farklı bir noktaya geldiğini görmek insanı hayrete düşürüyor. Bir zamanlar Hristiyanları cezalandıran imparatorların şehri, bugün Hristiyanlığın en büyük mezheplerinden birinin merkezi olmuş durumda.

Bunu yalnızca bir çelişki olarak değerlendirmek belki de eksik kalır. Çünkü tarih, çoğu zaman birbirine karşıt görünen güçlerin zaman içinde birbirine dönüşmesinin hikâyesidir. Roma, Hristiyanlığı ortadan kaldıramadı; aksine Hristiyanlık Roma'nın siyasi ve kültürel mirasını kendi bünyesine alarak yeni bir medeniyet düzeni oluşturdu.

Vatikan'ın meydanında dururken insan ister istemez şu sonuca varıyor: Bir zamanlar Roma'nın karşısında mücadele eden inanç, sonunda Roma'nın kalbinde kendisine bir taht kurdu.

Belki de tarihin en büyük zaferlerinden biri, kılıçla yenilemeyen bir düşüncenin yüzyıllar sonra aynı kılıcı kullanan imparatorluğun başkentinde hâkimiyet kurmasıdır.

Vatikan ziyaretimde benim için en ilgi çekici konulardan biri de kütüphanesinde muhafaza edilen Türkçe el yazmalarıydı.

Tarih ve kültür araştırmalarına meraklı bir insan olarak, Vatikan'ın yalnızca dinî eserler bakımından değil, farklı milletlerin ve medeniyetlerin yazılı mirasını koruması bakımından da ne kadar önemli bir merkez olduğunu biliyordum.

Vatikan Apostolik Kütüphanesi dünyanın en zengin yazma eser koleksiyonlarından birine sahip. Yaklaşık 180 bin el yazması ve arşiv belgesinin yanı sıra milyonlarca basılı kitap, eski haritalar, çizimler, madalyalar ve sanat eserleri burada muhafaza ediliyor. Latin, Grek ve Doğu dillerindeki koleksiyonlarıyla dünya kültür tarihinin önemli hafıza merkezlerinden biri.

Özellikle Türkçe yazma eserlerin varlığı beni ayrıca ilgilendiriyordu. Bunların arasında Türk edebiyatı ve destan geleneği açısından çok özel bir yeri olan Dede Korkut'un Vatikan yazması da bulunuyor.

Dede Korkut, yalnızca Türk dünyasının değil, bütün insanlığın sözlü edebiyat mirasının önemli örneklerinden biridir. Oğuzların hayatını, savaşlarını, aile ilişkilerini, geleneklerini, kahramanlıklarını ve ahlaki değerlerini anlatan hikâyeler, yüzyıllar boyunca sözlü gelenek içerisinde yaşamış, daha sonra yazıya geçirilmiştir.

Düşündürücü olan, Türklerin yüzyıllar boyunca sözlü gelenekle yaşattıkları bu destanın bir nüshasının Roma'da, Katolik dünyasının merkezindeki bir kütüphanede korunuyor olmasıdır. Şimdi Dede Korkut destanının en kapsamlı el yazması Bursa’da El Yazması Eserler müzesinde bulunuyor.

Üç günlük gezinin elbette yalnızca tarihî eserlerden ibaret olması düşünülemezdi. Bir şehri tanımak, onun mutfağını, sokaklarını, insanlarını ve günlük alışkanlıklarını da tanımaktan geçiyor.

Roma'nın meşhur dondurmasını tatmadan, pizzalarını denemeden bu şehirden ayrılmak olmazdı.

İtalyanların gelato dedikleri dondurma, hem görünüşü hem de lezzetiyle insanı cezbediyor. Küçük dükkânların vitrinlerinde farklı meyve, çikolata, fıstık ve süt aromalarıyla hazırlanmış dondurmalar sıralanmıştı. Bir külah dondurma alıp yizerek tarihî Pantenon sokaklarında yürümek, Roma gezimin en hoş molalarından biri oldu.

Pizza ise başlı başına bir kültür. İnce hamurlu, çıtır kenarlı, domatesli, peynirli ve çeşitli malzemelerle hazırlanan Roma pizzaları, hem restoranlarda hem de dilim olarak satılan küçük dükkânlarda karşınıza çıkıyor. Bir kafede oturup kahvemi içerken çevremdeki insanları izlemek, şehrin günlük hayatına karışmanın güzel bir yoluydu.

Roma mutfağının meşhur makarnaları da ayrı bir kültürel miras. Özellikle carbonara, cacio e pepe ve amatriciana gibi geleneksel yemekler, İtalyan mutfağının sadelik içinde lezzet oluşturma anlayışını yansıtıyor.

Yemek yerken bile insan Roma'da geçmişle karşılaşıyor. Çünkü bu şehirde gastronomi de tarih gibi kuşaktan kuşağa aktarılmış bir gelenek.

Üç gün çabuk geçti. Bir sonbahar günü uçakla geldiğim Roma'dan ayrılırken aklımda binlerce yıllık bir tarihin görüntüleri kalmıştı.

Çünkü bazı şehirler yalnızca gezilip görülmez; insanın hafızasında yaşamaya devam eder. Roma da benim için böyle şehirlerden biri oldu.